امکان سنجی

بسیار به ندرت پیش می آید زمانی که قصد ایجاد یک پروژه اقتصادی را داریم بتوانیم تمام سرمایه مورد نیاز برای شروع و استقرار آن را بطور شخصی تامین نماییم. در چنین مواقعی تیم اجرایی پروژه می تواند از گزینه هایی همچون جذب سرمایه لازم از سرمایه گذاران، دریافت تسهیلات از مؤسسات وام دهنده ای همانند بانک‌ها و مؤسسات اعتباری و … استفاده کند.

جهت استفاده از گزینه های جذب سرمایه مورد نیاز ملزم به دریافت موافقت موسسات مالی و سرمایه گذاران بوده که این امر در گرو معرفی مطلوبیت طرح و پروژه و بررسی موشکافانه آن از جوانب مختلف اعم از عملی بودن، مفیدبودن و سودآوربودن آن می باشد. به همین منظور لازم است تا گزارشی را تحت عنوان طرح توجیهی و یا طرح توجیه فنی، اقتصادی و مالی پروژه ارائه نماییم.

همان طور که گفته شد، لازمه اجرای یک پروژه، انجام مطالعات است. البته انواع مختلفی از مطالعات وجود دارد که باید انجام شوند مانند مطالعات فرصت، مطالعات پیش امکان سنجی، مطالعات امکان سنجی، مطالعات صلاحیت پروژه و طرح کسب و کار.

مطالعه فرصت قبل از مطالعه پیش امکان سنجی انجام می شود و شامل کشف فرصت ها، تدوین ایده پروژه، تهیه و جمع آوری اطلاعات و پایگاه داده لازم و تأیید اطلاعات و ارزیابی اولیه داده ها و اطلاعات است و مطالعه پیش امکان سنجی، بعد از انجام مطالعه فرصت انجام می شود. هیچ کدام یک از این مطالعات جایگزین یکدیگر نیستند و هر یک به منظور خاصی مورد استفاده قرار می گیرند.

مطالعات امکان سنجی (Feasibility Study)

مطالعه امکان سنجی نوعی روش تحقیق در علوم مهندسی و مدیریت صنعتی بوده که شامل موارد زیر می باشد:

  • فرایند کنترل و شناخت مسائل
  • شناسایی اهداف، فرصت ها و تهدید ها
  • شرح موقعیت ها
  • شناسایی درآمدها
  • شناسایی هزینه ها
  • شناسایی سود
  • تجزیه و تحلیل کامل یک پروژه

هفت بخش لازم در یک گزارش مطالعه امکان سنجی که اهداف فوق را برآورده می نماید به شرح زیر می باشد:

  • آشنایی با طرح و شرکت
  • بررسی اقتصادی (مطالعات بازار)
  • مطالعات فنی و برآورد امکانات زیر بنایی طرح
  • برآورد سرمایه گذاری طرح
  • برآورد هزینه های تولید و ارزش فروش سالانه طرح
  • پیش بینی مالی و نحوه تامین مالی طرح
  • تعیین شاخص های مالی و اقتصادی طرح

این مطالعات، پتانسیل بالقوه جهت موفقیت یک پروژه را ارزیابی می کند، به همین دلیل باید این فعالیت به صورت هدفمند و با استفاده از یک روش بی طرفانه برای جمع آوری اطلاعات و داده های مورد نیاز جهت تصمیم هایی که بر مبنای این اطلاعات جمع آوری شده گرفته می شوند که این اطالاعات توسط یک فرد با تجربه که توانایی تخمین درست هزینه، زمان، منابع انسانی مورد نیاز و تعیین سرحدات را دارا می باشد، انجام شود.

مطالعات امکان سنجی مقدماتی (PFS):

معمولا زمانی که سرمایه گذار چند گزینه مختلف برای سرمایه گذاری را مقابل خود می بیند، برای تعیین انتخاب بهتر از مابین گزینه های موجود، مطالعات امکان سنجی مقدماتی انجام می گیرد که در آن به مشخصات کلی پروژه پرداخته می شود که می بایست در آن به موارد زیر توجه نمود:

  • بازنگری، بازبینی و اعلام نظر در مورد مطالعات پیدایش طرح
  • تعیین و تحلیل گزینه های فنی طرح
  • تحلیل مالی و اقتصادی گزینه های فنی طرح
  • تحلیل مالی گزینه های فنی طرح
  • بررسی های اجتماعی و ارزیابی آثار و پیامدهای اجتماعی هر یک از گزینه ها
  • ارزیابی فنی– اقتصادی و مالی گزینه های مختلف طرح و اولویت بندی آنها
  • تهیه گزارش امکان سنجی مقدماتی طرح

مطالعات امکان سنجی نهایی (FS):

پس انجام مطالعات امکان سنجی اولیه و انتخاب گزینه های مناسب تر جهت سرمایه گذاری، می بایست برای تصمیم‌گیری نهایی، مطالعات امکان سنجی نهایی انجام گیرد که این مرحله پس از پیداش طرح و تعیین چارچوب های کلی آن از لحاظ مشخصات محصول یا خدمت، ظرفیت تولید و میزان سرمایه گذاری انجام می شود.

در انجام این مطالعات متناسب با ابعاد پروژه، به موارد زیر توجه می شود:

  • تعیین ساختگاه طرح
  • مطالعات مهندسی پایه و طراحی اولیه
  • تعیین خط مشی اجرائی طرح
  • تهیه برنامه زمان بندی طرح به تفکیک پروژه ها
  • برآورد هزینه های سرمایه گذاری ارزی و ریالی طرح به تفکیک پروژه ها
  • تهیه و ارائه گزارش مرحله امکان سنجی نهایی

تلوس (TELOS):

عبارت مخفف تلوس به معنی پنج زمینه در امکان سنجی می باشد که شامل فنی (technical)، اقتصادی (economic)، قانونی (legal)، عملیاتی (operational) و زمان بندی (scheduling) می باشد.

امکان سنجی تکنولوژی و سیستم (Technology and system feasibility):

این ارزیابی بر اساس طراحی کلی ملزومات سیستم و برای تعیین این که شرکت دارای تخصص فنی لازم برای تکمیل پروژه می باشد، انجام می شود.

امکان سنجی قانونی(legal feasibility):

تعیین می کند که آیا سیستم پیشنهادی با الزامات قانونی تناقضی نداشته باشد، مثلا یک سیستم پردازش داده باید با قوانین حفاظت اطلاعات محلی همخوانی داشته باشد.

امکان سنجی عملیاتی(operational feasibility):

امکان سنجی عملیاتی، مقیاسی از این است که یک سیستم پیشنهادی چطور مسایل را حل می کند، از فرصت های شناسایی شده در تعریف محدوده سود می برد و چقدر الزامات شناسایی شده در فاز تحلیل الزامات توسعه سیستم را براورده می کند. ارزیابی امکان سنجی عملیاتی بر میزان مناسب بودن پروژه های توسعه ای پیشنهادی برای محیط کسب وکار موجود و اهداف، با توجه به توسعه زمان بندی، تاریخ تحویل، فرهنگ همکاری و فرآیندهای موجود کسب وکار تمرکز دارد.

امکان سنجی اقتصادی(economic feasibility):

جهت تعیین مزایا و دستاوردهای مثبت اقتصادی برای سازمانی که سیستم پیشنهادی  به آنها ارائه می شود، امکان سنجی اقتصادی صورت می پذیرد و شامل اندازه گیری و شناسایی تمام مزایای مورد انتظار می باشد.این ارزیابی معمولا دارای یک تحلیل هزینه/ سود می شود.

امکان سنجی فنی(technical feasibility):

ارزیابی امکان سنجی فنی بر روی به دست آوردن یک درک از منابع فنی موجود در سازمان و امکان استفاده از آن ها در زمان نیاز در سیستم پیشنهادی تمرکز دارد و یک ارزیابی از سخت افزار و نرم افزار موجود و این که تا چه حد با سیستم پیشنهادی همخوانی دارند را فراهم می کند.

امکان سنجی زمان بندی(schedule feasibility):

در صورتی که زمان تکمیل پروژه بیش از حد طولانی شود، قبل از اینکه سودآوری باشد ممکن است دچار شکست شود. در مطالعات امکان سنجی زمانی تخمین زده می شود که توسعه یک سیستم چقدر طول می کشد و آیا می توان آن را در یک بازه زمانی و با استفاده از برخی از روش ها مانند دوره بازگشت (payback period) تکمیل نمود. امکان سنجی  زمان بندی به سوالاتی مانند سوالات زیر پاسخ می دهد.

  • زمان بندی یک پروژه تا چه حد منطقی است؟
  • با داشتن توان فنی موجود، آیا موعدهای پروژه منطقی هستند؟
  • برخی از پروژه ها با موعدهای مشخص شروع می شوند و شما باید تعیین کنید که این موعدها آیا اجباری هستند یا تنها زمان های مطلوب می باشند؟

مراحل امکان سنجی:

  • بررسی تقاضا، تعیین حوزه‌ی عملکرد یا محدوده ی پروژه (Scope of Project)، شناخت سیستم موجود، شناخت نیاز ها و مشکلات
  • بررسی و تحلیل اهداف سیستم جدید که معمولاً بر اساس اولویت و تقدم اجرایی طبقه بندی می شوند سپس برای هر هدف، افراد و واحدهای ذینفع مشخص می گردند
  • تعیین موجودیت های خارجی در ارتباط مستقیم با سیستم.
  • تعیین عوامل محدودکننده ی اجرای پروژه یا به عبارت دیگر میزان ریسک در موفقیت پروژه چقدر می باشد؟
  • تعیین دقیق محدوده ی پروژه نیازها را مشخص و برآورد کرده و به تایید مشتری رساند
  • ارانه راه حل
  • بررسی اقتصادی پروژه شامل هزینه های سخت افزاری، نرم افزاری، افراد، مکان و زمان

سرفصل های گزارش پروژه:

  • مقدمه
  • خلاصه ای در مورد هیات مدیره و ساختار سازمانی کارفرمای پروژه
  • متدولوژی و روش اتخاذ شده برای مطالعه ی سیستم
  • سیستم پیشنهادی
  • راه حل های ارائه شده به کارفرما که پذیرفته نشده
  • راه حل های پذیرفته شده
  • بررسی اقتصادی شامل هزینه ها و سودآوری ها
  • برنامه ریزی پروژه
  • نتیجه گیری و پیشنهادات
  • ضمایم تکنیکی